Εννοιολογικός Χάρτης – Μεταφορά & Αποβολή Ουσιών βιολογία α γυμνασίου

NT
Big
Brains

Εννοιολογικός Χάρτης – Μεταφορά & Αποβολή Ουσιών

Βιολογία Α΄ Γυμνασίου – New Team Big Brains

Κεντρική έννοια

Μεταφορά & Αποβολή Ουσιών

Πώς τα κύτταρα παίρνουν χρήσιμες ουσίες και αποβάλλουν άχρηστες

• Βασικό Είσοδος: οξυγόνο, θρεπτικές ουσίες
• Έξοδος: διοξείδιο του άνθρακα, άχρηστες/βλαβερές ουσίες
• Κύριος μηχανισμός: διάχυση (από μεγάλη σε μικρή συγκέντρωση, παθητικά)

Οργανισμοί χωρίς πολύπλοκο κυκλοφορικό

Μονοκύτταροι οργανισμοί & Φυτά

Μονοκύτταροι οργανισμοί

• Ένα κύτταρο σε άμεση επαφή με το περιβάλλον
• Ανταλλαγή ουσιών αποκλειστικά με διάχυση
• Παράδειγμα: αμοιβάδα

Φυτά – Μεταφορά ουσιών

Ρίζες & Απορρόφηση

• Απορρόφηση νερού από το έδαφος
• Στο νερό είναι διαλυμένα ανόργανα άλατα & άλλες ουσίες

Αγωγός ιστός

• Ξύλωμα: νερό + άλατα από ρίζες → φύλλα
• Φλοίωμα: γλυκόζη από φύλλα → όλα τα μέρη του φυτού
• Τα «νεύρα» των φύλλων = πολλά μικροσκοπικά αγγεία ξυλώματος & φλοιώματος

Φύλλα, στόματα & διαπνοή

• Επιδερμίδα: προστατεύει το φύλλο
• Στόματα:
  • Είσοδος CO₂ για φωτοσύνθεση
  • Έξοδος O₂
  • Αποβολή νερού ως ατμός → διαπνοή

Πολύκυτταροι οργανισμοί

Ζώα & Άνθρωπος – Συστήματα μεταφοράς

Όταν η διάχυση δεν αρκεί

• Τα περισσότερα κύτταρα δεν ακουμπούν το εξωτερικό περιβάλλον
• Χρειάζονται κυκλοφορικό σύστημα για μεταφορά ουσιών
• Εξαιρέσεις: μέδουσες, θαλάσσιες ανεμώνες (κύτταρα σε άμεση επαφή → διάχυση)

Κυκλοφορικό σύστημα ανθρώπου

Κύρια συστατικά

• Καρδιά (τετράχωρη: δεξιός/αριστερός κόλπος, δεξιά/αριστερή κοιλία)
• Αιμοφόρα αγγεία:
  • Αρτηρίες – απομακρύνουν αίμα από την καρδιά
  • Φλέβες – επιστρέφουν αίμα στην καρδιά
  • Τριχοειδή – ανταλλαγή ουσιών με τα κύτταρα
• Αίμα:
  • Πλάσμα
  • Ερυθρά αιμοσφαίρια
  • Λευκά αιμοσφαίρια
  • Αιμοπετάλια

Αρτηρίες – Φλέβες – Τριχοειδή

• Αρτηρίες:
  • Παχιά, ελαστικά τοιχώματα
  • Χωρίς βαλβίδες
  • Απομακρύνουν αίμα από την καρδιά
  • Συνήθως αίμα πλούσιο σε O₂
• Φλέβες:
  • Λεπτότερα τοιχώματα από τις αρτηρίες
  • Περιέχουν βαλβίδες → μονόδρομη ροή προς την καρδιά
  • Μεταφέρουν αίμα πλούσιο σε CO₂
• Τριχοειδή:
  • Πιο λεπτά τοιχώματα από όλα τα αγγεία
  • Πολύ μικρή διάμετρος
  • Εκεί γίνεται η ανταλλαγή ουσιών αίματος–ιστών

Πορεία του αίματος

• Από το σώμα → φλέβες → καρδιά (αίμα με πολύ CO₂)
• Καρδιά → αρτηρίες → πνεύμονες (πνευμονική κυκλοφορία)
• Στους πνεύμονες: αποβολή CO₂, πρόσληψη O₂
• Πνεύμονες → φλέβες → καρδιά
• Καρδιά → αρτηρίες → κύτταρα σώματος
• Στα τριχοειδή: παράδοση O₂ & θρεπτικών, παραλαβή CO₂ & άχρηστων
• Επιστροφή μέσω φλεβών στην καρδιά → ξανά στους πνεύμονες

Αίμα – Σύσταση & λειτουργίες

• Πλάσμα:
  • Υποκίτρινο υγρό, κυρίως νερό
  • Μεταφέρει θρεπτικές & άχρηστες ουσίες, πρωτεΐνες άμυνας
• Ερυθρά αιμοσφαίρια:
  • Μεταφέρουν O₂ στα κύτταρα
  • Απομακρύνουν CO₂
• Λευκά αιμοσφαίρια:
  • Άμυνα του οργανισμού
  • Καταστρέφουν μικροοργανισμούς
• Αιμοπετάλια:
  • Συμβάλλουν στην πήξη του αίματος
  • Προστατεύουν από μεγάλη απώλεια αίματος σε τραυματισμό

Αποβολή άχρηστων ουσιών

Ουροποιητικό σύστημα

Το «σύστημα καθαρισμού» του αίματος

Όργανα

• Νεφροί
• Ουρητήρες
• Ουροδόχος κύστη
• Ουρήθρα

Πορεία αποβολής

• Άχρηστες ουσίες περνούν από τα κύτταρα στο αίμα
• Με την κυκλοφορία φτάνουν στους νεφρούς
• Στους νεφρούς: φιλτράρισμα αίματος, απομάκρυνση άχρηστων
• Άχρηστες ουσίες + νερό → σχηματίζουν τα ούρα
• Ούρα: νεφροί → ουρητήρες → ουροδόχος κύστη → ουρήθρα → έξω από το σώμα
• Οι νεφροί ρυθμίζουν και την ποσότητα νερού του οργανισμού

Υγεία ουροποιητικού

• Συχνές παθήσεις: ουρολοιμώξεις (παθογόνοι μικροοργανισμοί)
• Οι γυναίκες είναι πιο ευάλωτες (κοντύτερη ουρήθρα, πιο κοντά στον πρωκτό)
• Πρόληψη:
  • Καλή καθαριότητα γεννητικής περιοχής
  • Αποφυγή πολύ στενών ρούχων & εσωρούχων

Ολοκλήρωση

Συνεργασία συστημάτων

• Κυκλοφορικό & Αναπνευστικό:
  • Ανταλλαγή O₂ & CO₂ στους πνεύμονες
• Κυκλοφορικό & Πεπτικό:
  • Θρεπτικές ουσίες από το λεπτό έντερο → στο αίμα → σε όλα τα κύτταρα
• Κυκλοφορικό & Ουροποιητικό:
  • Άχρηστες ουσίες από τα κύτταρα → αίμα → νεφροί → ούρα
• Κυκλοφορικό & Λεμφικό:
  • Μεταφορά λιπαρών ουσιών
  • Ρύθμιση υγρών & άμυνα οργανισμού
• Κυκλοφορικό & Νευρικό:
  • Νευρικό σύστημα ρυθμίζει τη λειτουργία της καρδιάς

Τρόπος ζωής

Κυκλοφορικό σύστημα & υγεία

• Επηρεάζεται από:
  • Διατροφή
  • Σωματική άσκηση
  • Αποφυγή επιβλαβών ουσιών (π.χ. κάπνισμα)
• Ρόλος: μεταφορά χρήσιμων ουσιών, απομάκρυνση άχρηστων, ρύθμιση θερμοκρασίας